ภาวะอารมณ์สองขั้ว (Bipolar disorder)

ข้อมูลโรคและสาเหตุการเกิดโรค

ภาวะอารมณ์สองขั้วเป็นภาวะที่มีความผิดปกติทางอารมณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปมาสลับกัน คือ อารมณ์ดีหรือก้าวร้าวผิดปกติ กับอารมณ์ซึมเศร้า พบได้ราวร้อยละ 2-5 ของประชากรทั่วไป โดยผู้ป่วยส่วนใหญ่จะมีช่วงเวลาที่เกิดอารมณ์ซึมเศร้าบ่อยกว่าช่วงที่อารมณ์ดีหรือก้าวร้าวผิดปกติ ปัจจุบันเชื่อว่าภาวะไบโพลาร์นี้เกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น พันธุกรรม การทำงานที่ผิดปกติของสมอง และจากสภาพแวดล้อมของผู้ป่วย เช่น การเลี้ยงดูในวัยเด็ก หรือความเครียดในชีวิตประจำวันที่กระตุ้นให้โรคแสดงอาการ

อาการของโรค

ผู้ป่วยไบโพลาร์จะมีอารมณ์แปรปรวนสลับกันระหว่างอารมณ์ดีหรือก้าวร้าวผิดปกติ กับอารมณ์ซึมเศร้า โดยไม่ขึ้นอยู่กับสถานการณ์ใดๆ อารมณ์ที่ผิดปกตินี้จะคงอยู่นาน 1–2 สัปดาห์ขึ้นไป ไม่สามารถกลับเข้าสู่อารมณ์ปกติได้ จนกระทบกับการดำเนินชีวิตประจำวัน ไม่สามารถรับผิดชอบหน้าที่การงาน ครอบครัว หรือความสัมพันธ์กับผู้อื่นได้ หลังจากนั้นอาการจะค่อยๆทุเลาลงหรือสลับขั้วเป็นอารมณ์ผิดปกติอีกขั่วหนึ่ง ในช่วงที่อารมณ์ซึมเศร้า ผู้ป่วยมักเบื่อหน่าย ท้อแท้ ไม่อยากทำอะไร อ่อนเพลีย มองทุกอย่างในแง่ลบ เบื่ออาหาร นอนไม่หลับหรือหลับทั้งวัน สำหรับช่วงที่อารมณ์ดีหรือก้าวร้าวผิดปกติ อาจมีอาการดังต่อไปนี้ คือ

• พูดเร็ว พูดมาก พูดไม่ยอมหยุด
• ความคิดแล่นเร็ว มีหลายความคิดเข้ามาในสมอง
• รู้สึกว่าตนมีความสำคัญหรือมีความสามารถมาก
• นอนน้อยกว่าปกติมาก โดยไม่มีอาการเพลียหรือต้องการนอนเพิ่ม
• สมาธิลดลง เปลี่ยนความสนใจ เปลี่ยนเรื่องพูดหรือการกระทำอย่างรวดเร็ว
• การตัดสินใจเสียไป เช่น ใช้จ่ายเงินฟุ่มเฟือย ทำเรื่องที่เสี่ยงอันตรายหรือผิดกฎหมาย ไม่ยับยั้งชั่งใจในเรื่องเพศ

แนวทางการตรวจวินิจฉัยโรค

แพทย์จะวินิจฉัยภาวะนี้ได้จากการซักประวัติและพูดคุยกับผู้ป่วยประกอบกับการตรวจร่างกายและตรวจสภาพจิตด้วยแบบสอบถาม

แนวทางการดูแลรักษา

สามารถรักษาได้ด้วยการใช้ยาเป็นหลัก โดยแพทย์จะให้ยาทางจิตเวชเพื่อปรับสารสื่อประสาทและควบคุมอารณ์ พร้อมทั้งให้คำแนะนำเกี่ยวกับโรคและยา รวมถึงการดูแลตนเองในด้านต่างๆ ควบคู่กันไปด้วย ซึ่งผู้ป่วยส่วนใหญ่จะหายจากอาการผิดปกติและกลับไปใช้ชีวิตประจำวันได้เหมือนเดิมภายในเวลาประมาณ 2-8 สัปดาห์ สำหรับผู้ป่วยบางราย แพทย์อาจแนะนำให้ทำจิตบำบัดร่วมด้วยเพื่อให้สามารถจัดการกับความเครียดได้ดียิ่งขึ้น และลดความขัดแย้งกับคนรอบข้างที่เป็นสาเหตุของความเครียดลง อย่างไรก็ตาม โรคนี้มีอัตราการเป็นซ้ำสูงมากถึงร้อยละ 90 ดังนั้น แพทย์จะแนะนำให้ผู้ป่วยรับประทานยาต่อเนื่องอย่างน้อย 2 ปีสำหรับผู้ที่เป็นครั้งแรกเพื่อป้องกันการกลับมาเป็นซ้ำ และอาจนานกว่านี้ขึ้นอยู่กับจำนวนครั้งที่เคยเป็นและความรุนแรงของอาการในครั้งก่อนๆ

แพทย์เฉพาะทางแนะนำ

จิตแพทย์, จิตแพทย์เด็ก กรณีอายุน้อยกว่า 15 ปี

ข้อควรระวัง

• ผู้ป่วยที่มีภาวะอารมณ์สองขั้ว จะมีความเสี่ยงต่อการทำร้ายตัวเอง หรือฆ่าตัวตายได้ ผู้ป่วยและผู้ดูแลควรตระหนักเป็นพิเศษ หากเริ่มมีความคิดทำร้ายตัวเอง หรืออยากตาย ควรรีบปรึกษาจิตแพทย์เพิ่มเติม
• การดูแลผู้ป่วยไบโพลาร์เป็นเรื่องที่ต้องอาศัยความอดทนและความเข้าใจอย่างมาก ผู้ดูแลต้องแบ่งเวลามาดูแลสุขภาพกายและใจของตัวเองด้วย อาจหาคนมาช่วยสับเปลี่ยนดูแลเพื่อไปพักผ่อนเป็นระยะ รู้จักวิธีฝึกผ่อนคลายความเครียดอย่างเหมาะสม

ข้อมูลเพิ่มเติม

https://med.mahidol.ac.th/ramamental/generalknowledge/general/09042014-1105 https://www.manarom.com/blog/bipolar.html